خبرگزاری مهر، گروه استانها- مهدی بخشی سورکی: امنیت در جهان امروز دیگر صرفاً با شمار تجهیزات نظامی، توان تسلیحاتی و قدرت مقابله مستقیم با تهدیدها سنجیده نمی‌شود و در روزگاری که جنگ‌ها از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته و زیرساخت‌های حیاتی، شبکه‌های ارتباطی، منابع انرژی، زنجیره تأمین کالا، افکار عمومی و حتی اعتماد اجتماعی به میدان تقابل قدرت‌ها تبدیل شده‌اند، برخورداری از آمادگی پیشینی و توان ایستادگی در برابر بحران‌ها، به یکی از مهم‌ترین شاخص‌های اقتدار ملی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، پدافند غیرعامل نه یک اقدام تشریفاتی یا مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های اداری، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفاظت از کشور و تضمین استمرار زندگی عادی مردم در شرایط تهدید است.
اهمیت این موضوع در استان قم، با توجه به جایگاه ویژه جغرافیایی، مذهبی، فرهنگی، اقتصادی و صنعتی آن، ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کند.
میزبانی سالانه بیش از ۲۵ میلیون زائر و مسافر داخلی و حضور میلیون‌ها گردشگر و زائر خارجی، این استان را به یکی از پرترددترین کانون‌های زیارتی کشور تبدیل کرده است، ظرفیتی ارزشمند که در کنار فرصت‌های فرهنگی و اقتصادی، مسئولیت سنگینی در زمینه تأمین امنیت، سلامت، خدمات عمومی و مدیریت شرایط اضطراری ایجاد می‌کند.
از سوی دیگر، قرار گرفتن قم در شاهراه مواصلاتی کشور و برخورداری از شبکه‌های مهم جاده‌ای و ریلی، این استان را به یکی از حلقه‌های ارتباطی و ترانزیتی مهم ایران تبدیل کرده است.
وجه دیگر اهمیت پدافند غیرعامل در قم، به ظرفیت‌های صنعتی و تولیدی استان بازمی‌گردد و وجود هفت شهرک صنعتی، چندین ناحیه صنعتی و بیش از دو هزار واحد صنعتی فعال با ظرفیت اشتغال بیش از ۵۰ هزار نفر، نشان می‌دهد که استمرار فعالیت واحدهای تولیدی و حفاظت از زیرساخت‌های صنعتی، ارتباط مستقیمی با اشتغال، معیشت خانوارها و تأمین نیازهای کشور دارد.
در کنار صنعت و حمل‌ونقل، مسئله آب در قم نمونه روشنی از اهمیت نگاه پیشگیرانه در مدیریت زیرساخت‌های حیاتی است چرا که بیش از ۷۰ درصد آب شرب شهر قم از منابع خارج از استان تأمین می‌شود و بخش مهمی از این نیاز به خطوط انتقال آب وابسته است و همین وابستگی، ضرورت حفاظت از تأسیسات انتقال، مخازن، ایستگاه‌های پمپاژ و شبکه توزیع آب را دوچندان می‌کند.
با این همه، پدافند غیرعامل تنها در دیوارهای مستحکم، تجهیزات پیشرفته، سامانه‌های نظارتی و طرح‌های مهندسی خلاصه نمی‌شود و مهم‌ترین سرمایه هر جامعه، مردم آگاه، مسئولیت‌پذیر و آماده آن هستند.
در همین راستا و با هدف بررسی ابعاد مختلف پدافند غیرعامل، شناخت مهم‌ترین تهدیدهای پیش‌رو، تبیین الزامات صیانت از زیرساخت‌های حیاتی و تشریح نقش مردم در ارتقای تاب‌آوری و امنیت پایدار، پای سخنان مهدی متقیان مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم نشسته‌ایم تا در گفتگویی تفصیلی، این موضوع راهبردی را از منظر مأموریت‌ها، چالش‌ها، ضرورت‌ها و راهکارهای پیش‌رو مورد بررسی قرار دهیم.
حضور آگاهانه مردم، سد مستحکم کشور در برابر تهدیدهای دشمن است
مهدی متقیان در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: پدافند غیرعامل یکی از ارکان اساسی حفظ امنیت و اقتدار ملی است و نقش مهمی در کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر تهدیدهای مختلف ایفا می‌کند.
وی با بیان اینکه مفهوم امنیت در دنیای امروز فراتر از برخورداری از تجهیزات نظامی و توان دفاعی است، افزود: امنیت پایدار زمانی محقق می‌شود که زیرساخت‌های حیاتی کشور از استحکام لازم برخوردار باشند، خدمات عمومی بدون وقفه استمرار یابد و مردم نیز از آگاهی و آمادگی کافی برای مواجهه با شرایط بحرانی برخوردار باشند.
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم با تشریح مفهوم این حوزه بیان کرد: پدافند غیرعامل مجموعه اقداماتی است که بدون استفاده از سلاح و درگیری مستقیم، زمینه کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر تهدیدها را فراهم می‌کند و با پیش‌بینی مخاطرات، مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها، ایجاد مسیرهای جایگزین و افزایش آمادگی دستگاه‌ها، مانع از تبدیل تهدیدها به بحران‌های گسترده می‌شود.
متقیان با تفکیک مأموریت‌های پدافند عامل و غیرعامل تصریح کرد: در حالی که توان نظامی کشور مسئولیت مقابله مستقیم با تهدیدهای دشمن را بر عهده دارد، پدافند غیرعامل با پیش‌بینی شرایط دشوار و فراهم کردن بستر استمرار فعالیت‌های حیاتی، از توقف خدمات و گسترش خسارت‌ها جلوگیری می‌کند.
وی با بیان اینکه تهدیدهای امروز صرفاً به عرصه نظامی محدود نمی‌شود، اظهار کرد: حوزه‌های سایبری، زیستی، شیمیایی، پرتویی، انرژی، آب، غذا، ارتباطات، حمل‌ونقل و حتی افکار عمومی و فرهنگ جامعه از جمله عرصه‌هایی هستند که می‌توانند هدف اقدامات خصمانه قرار گیرند.
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم با اشاره به موقعیت استان در حوزه فعالیت‌های پرتوی و هسته‌ای خاطرنشان کرد: گستردگی عرصه‌های تهدید نشان می‌دهد که پدافند غیرعامل نباید صرفاً به عنوان مأموریت یک دستگاه اجرایی تلقی شود، بلکه همه نهادهای دولتی، مراکز علمی و فرهنگی، حوزه‌های علمیه، رسانه‌ها و آحاد مردم در تحقق اهداف آن مسئولیت دارند.
مردم مهم‌ترین پشتوانه امنیت ملی هستند
وی در ادامه با تأکید بر اهمیت دشمن‌شناسی در شرایط کنونی گفت: شناخت دشمن به معنای بدگمانی به دیگران نیست، بلکه به مفهوم آگاهی از تهدیدها، اهداف خصمانه، ابزارهای فشار و روش‌هایی است که ممکن است استقلال، امنیت و انسجام کشور را هدف قرار دهند.
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم با بیان اینکه تهدید زیرساخت‌ها و اعمال فشارهای اقتصادی و اجتماعی نیز از دیگر محورهای اقدامات دشمن است، اظهار کرد: مقابله با این تهدیدها تنها از طریق اقدامات دستگاه‌های اجرایی امکان‌پذیر نیست و رفتار مسئولانه مردم در مصرف منابع و مدیریت تقاضا می‌تواند نقش مؤثری در کاهش آسیب‌پذیری کشور داشته باشد.
متقیان با اشاره به آسیب‌دیدن برخی پالایشگاه‌های گازی کشور گفت: با توجه به تلاش مهندسان و متخصصان برای بازگرداندن بخشی از ظرفیت‌های آسیب‌دیده به مدار تولید و قرار گرفتن در آستانه فصل سرد سال، مدیریت مصرف گاز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
وی ادامه داد: مردم می‌توانند با کاهش دمای وسایل گرمایشی، گرم کردن فضاهای مورد نیاز و بستن مسیر ورود گرما به اتاق‌های بلااستفاده، در مدیریت مصرف گاز مشارکت کنند تا امکان تأمین پایدار این انرژی برای مناطق مختلف کشور، به‌ویژه استان‌های شمالی، فراهم شود.
متقیان همچنین به آثار مدیریت مصرف سوخت در کشور اشاره کرد و گفت: بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان، صرفه‌جویی مردم و استفاده بیشتر از ظرفیت سوخت‌هایی مانند سی‌ان‌جی و گازوئیل موجب شد نیاز کشور به واردات بنزین برطرف شود و این تجربه نشان می‌دهد که مشارکت عمومی تا چه اندازه می‌تواند در کاهش وابستگی و مدیریت منابع مؤثر باشد.
پدافند غیرعامل باید در متن توسعه شهری قم قرار گیرد
متقیان با اشاره به ضرورت توجه ویژه به الزامات پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی‌های استان اظهار کرد: قم به دلیل برخورداری از جایگاه مذهبی، فرهنگی و اجتماعی، میزبانی از جمعیت گسترده زائران و مسافران، تمرکز جمعیت در محدوده شهری و وابستگی فعالیت‌های روزمره به زیرساخت‌های خدماتی، نیازمند رویکردی جامع و آینده‌نگر در این حوزه است.
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم با تشریح محورهای اولویت‌دار این حوزه بیان کرد: حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و حساس، تضمین پایداری شبکه‌های آب، برق و گاز، صیانت از سامانه‌های ارتباطی و فناوری اطلاعات، ارتقای امنیت سایبری، رعایت الزامات پدافندی در پروژه‌های عمرانی و توسعه شهری و افزایش آمادگی مراکز درمانی و مجموعه‌های امدادی از جمله موضوعاتی است که باید با جدیت دنبال شود.
متقیان با اشاره به جایگاه ویژه مراکز مذهبی و فرهنگی قم تصریح کرد: وجود حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، مسجد مقدس جمکران و دیگر مجموعه‌های مهم مذهبی و فرهنگی، ضرورت توجه به ایمنی، استمرار خدمات و آمادگی مجموعه‌های مسئول در این اماکن را دوچندان می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: پدافند غیرعامل یک مأموریت مستمر و فرابخشی است و نمی‌توان عملکرد دستگاه‌ها را صرفاً بر اساس تعداد جلسات، مکاتبات اداری یا اجرای برنامه‌های مناسبتی ارزیابی کرد، بلکه معیار اصلی باید میزان کاهش آسیب‌پذیری و برخورداری از آمادگی واقعی برای مواجهه با شرایط اضطراری باشد.
هماهنگی دستگاه‌ها، شرط تحقق پایداری زیرساخت‌ها
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم با تأکید بر ضرورت مدیریت هماهنگ در این عرصه گفت: مدیریت استان مسئولیت مهمی در ایجاد هم‌افزایی میان دستگاه‌های اجرایی، مشخص کردن اولویت‌ها، نظارت بر اجرای مصوبات و ارزیابی میزان آمادگی بخش‌های مختلف بر عهده دارد.
متقیان افزود: بخش قابل‌توجهی از زیرساخت‌های حیاتی به یکدیگر وابسته هستند و مدیریت و بهره‌برداری از آن‌ها نیز میان دستگاه‌های مختلف تقسیم شده است، از این رو بدون هماهنگی و همکاری بین‌بخشی نمی‌توان به سطح مطلوبی از پایداری و تاب‌آوری دست یافت.
وی با اشاره به جایگاه شورای پدافند غیرعامل استان اظهار کرد: این شورا باید بستر لازم برای اتخاذ تصمیم‌های منسجم، تعیین مسئولیت‌های مشخص و پیگیری مستمر برنامه‌ها را فراهم کند و کارگروه‌های تخصصی نیز متناسب با نیازها و شرایط استان فعالیت مؤثری داشته باشند.
متقیان با تشریح وظایف اداره کل پدافند غیرعامل استان بیان کرد: پیگیری اجرای الزامات قانونی، ایجاد هماهنگی‌های کارشناسی، برگزاری برنامه‌های آموزشی، ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها و ارائه پیشنهادهای اصلاحی از جمله مأموریت‌هایی است که در چارچوب وظایف قانونی دنبال می‌شود.
وی تأکید کرد: تحقق برنامه‌های پیش‌بینی‌شده به همراهی مدیران دستگاه‌های اجرایی و تأمین منابع متناسب با اولویت‌های مصوب نیاز دارد و بدون اختصاص امکانات و اعتبارات لازم، اجرای کامل اقدامات پیشگیرانه با دشواری مواجه خواهد شد.
طرح‌های توسعه شهری باید پیوست پدافندی داشته باشند
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم با تأکید بر ضرورت ورود ملاحظات پدافندی به فرایند توسعه شهری گفت: تصمیم‌هایی که در مقطع کنونی درباره مکان‌یابی کاربری‌ها، طراحی شبکه‌های خدماتی، توسعه معابر، احداث تأسیسات و ساخت مجموعه‌های بزرگ اتخاذ می‌شود، در سال‌های آینده بر میزان آسیب‌پذیری شهر تأثیر مستقیم خواهد داشت.
متقیان افزود: از شهرداری قم، دستگاه‌های مرتبط با حوزه شهرسازی، راه و شهرسازی، شرکت‌های خدمات‌رسان و مشاوران طرح‌های توسعه شهری انتظار می‌رود الزامات پدافند غیرعامل را از مراحل مطالعاتی و طراحی تا اجرای پروژه‌ها مورد توجه قرار دهند.
وی با اشاره به ضرورت بازنگری در برخی ملاحظات برنامه‌ریزی شهری اظهار کرد: وابستگی متقابل زیرساخت‌ها، امکان دسترسی نیروهای امدادی، استمرار ارائه خدمات ضروری، پیش‌بینی ظرفیت‌های پشتیبان، کاهش تمرکز نقاط آسیب‌پذیر و اختصاص فضاهای مناسب برای مدیریت شرایط اضطراری باید در مطالعات و طرح‌های شهری لحاظ شود.
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم خاطرنشان کرد: الزامات فنی و اجرایی هر پروژه باید متناسب با ماهیت فعالیت، میزان اهمیت، سطح تهدید و ضوابط مصوب تعیین شود تا اقدامات پیشگیرانه از همان ابتدای شکل‌گیری پروژه در دستور کار قرار گیرد.
متقیان تصریح کرد: هدف از اعمال ملاحظات پدافند غیرعامل، افزایش تشریفات اداری یا تحمیل فرایندهای غیرضروری به پروژه‌ها نیست، بلکه باید با شناسایی مخاطرات احتمالی و اصلاح طراحی‌ها، از شکل‌گیری آسیب‌پذیری‌هایی جلوگیری کرد که برطرف کردن آن‌ها در آینده هزینه‌های سنگینی به همراه خواهد داشت.
امنیت سایبری، از اولویت‌های پدافند غیرعامل قم است
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به گسترش وابستگی فعالیت دستگاه‌های اجرایی به سامانه‌های دیجیتال گفت: بخش قابل‌توجهی از فرایندهای اداری، خدمات عمومی و فعالیت‌های سازمانی بر بستر فناوری اطلاعات انجام می‌شود و همین مسئله، حفاظت از سامانه‌ها و اطلاعات را به یکی از محورهای مهم پدافند غیرعامل تبدیل کرده است.
مدیرکل پدافند غیرعامل استان قم افزود: دستگاه‌های اجرایی باید به‌صورت مستمر وضعیت امنیت سامانه‌های خود را ارزیابی کنند و با مدیریت سطح دسترسی کاربران، حفاظت از اطلاعات مهم و تهیه نسخه‌های پشتیبان، احتمال بروز اختلال و از دست رفتن داده‌های حیاتی را کاهش دهند.
متقیان با تأکید بر ضرورت پیش‌بینی راهکارهای جایگزین بیان کرد: برخورداری از برنامه بازیابی اطلاعات و تداوم فعالیت، از جمله اقداماتی است که باید در دستگاه‌های اجرایی مورد توجه قرار گیرد تا در صورت بروز اختلال در سامانه‌های اصلی، امکان ادامه ارائه خدمات ضروری وجود داشته باشد.
وی آموزش نیروی انسانی را از دیگر الزامات حفاظت سایبری دانست و اظهار کرد: کارکنان دستگاه‌ها باید با شیوه‌های شناسایی پیام‌های فریبنده، پیوندهای مشکوک و تلاش برای سرقت اطلاعات آشنا باشند، زیرا افزایش آگاهی کاربران می‌تواند در کاهش مخاطرات ناشی از حملات سایبری نقش مؤثری ایفا کند.
نظر شما